Architectural Design در استاندارد BICSI 002-2024 – طراحی معماری مراکز داده

در قسمت چهارم از استاندارد BICSI 002-2024 که در
پادکست Uptime Podcast
شرح داده شده است، یکی از بنیادی‌ترین لایه‌های طراحی مراکز داده مورد بررسی قرار می‌گیرد:
طراحی معماری (Architectural Design).

برخلاف تصور رایج، طراحی معماری دیتاسنتر صرفاً به شکل ساختمان یا زیبایی ظاهری محدود نمی‌شود؛
بلکه این بخش از استاندارد، مستقیماً با
قابلیت اطمینان (Reliability)، امنیت، تداوم سرویس، ایمنی کارکنان و توسعه‌پذیری بلندمدت
در ارتباط است.
هر تصمیم معماری اشتباه، می‌تواند در آینده به افزایش نرخ خرابی، محدودیت توسعه،
یا ریسک‌های ایمنی جدی منجر شود.

۱. جایگاه طراحی معماری در چرخه طراحی دیتاسنتر

استاندارد BICSI 002، طراحی دیتاسنتر را یک فرآیند چندلایه و یکپارچه می‌داند.
در این نگاه، معماری ساختمان، بستری است که تمام سیستم‌های دیگر
(برق، سرمایش، مخابرات، امنیت و عملیات)
بر روی آن سوار می‌شوند.

اگر طراحی معماری به‌درستی انجام نشود:

  • مسیرهای دسترسی تجهیزات محدود می‌شود
  • تفکیک فضاهای امن و غیرامن دچار اختلال می‌گردد
  • افزایش ظرفیت در آینده پرهزینه یا غیرممکن می‌شود
  • ایمنی حریق و تخلیه اضطراری به خطر می‌افتد

به همین دلیل، استاندارد تأکید می‌کند که طراحی معماری باید
هم‌زمان با طراحی مفهومی دیتاسنتر
و نه پس از آن انجام شود.

۲. برنامه‌ریزی موقعیت دیتاسنتر در ساختمان

یکی از اولین موضوعات مطرح‌شده در بخش Architectural Design،
انتخاب محل استقرار دیتاسنتر در داخل ساختمان است.
این موضوع به‌صورت مستقیم بر امنیت فیزیکی، ریسک‌های محیطی
و سهولت بهره‌برداری اثر می‌گذارد.

طبق BICSI 002-2024:

  • قرارگیری دیتاسنتر در طبقات زیرزمین به دلیل ریسک سیلاب و نفوذ آب توصیه نمی‌شود
  • استقرار در طبقات فوقانی نیز به دلیل محدودیت بار سازه‌ای و دشواری حمل تجهیزات پرریسک است
  • بهترین موقعیت، طبقات میانی با دسترسی کنترل‌شده و مسیرهای مستقل است

همچنین فاصله دیتاسنتر از فضاهای پرخطر مانند:
پارکینگ‌ها، آشپزخانه‌ها، موتورخانه‌ها و فضاهای صنعتی
باید به‌دقت ارزیابی شود.

۳. مفاهیم کلیدی طراحی معماری در BICSI 002

۳-۱. قابلیت اطمینان (Reliability)

در استاندارد BICSI، قابلیت اطمینان به معنای توانایی زیرساخت برای
ارائه سرویس بدون وقفه و قابل پیش‌بینی تعریف می‌شود.
طراحی معماری باید به‌گونه‌ای باشد که:

  • هیچ نقطه تکی شکست (Single Point of Failure) ایجاد نشود
  • دسترسی به فضاهای حیاتی بدون عبور از نواحی پرریسک ممکن باشد
  • عملیات تعمیرات بدون اختلال در سرویس انجام گیرد

۳-۲. نوع بهره‌بردار و الگوی بهره‌برداری

استاندارد تأکید می‌کند که طراحی معماری باید بر اساس نوع بهره‌بردار انجام شود:

  • Enterprise Data Center
  • Colocation
  • Hyperscale
  • Edge Data Center

هر یک از این مدل‌ها، نیازهای متفاوتی در مسیرهای دسترسی،
سطوح امنیتی و فضاهای عملیاتی دارند.

۳-۳. بهره‌برداری 24/7

دیتاسنترها ذاتاً محیط‌هایی با بهره‌برداری ۲۴ ساعته هستند.
بنابراین معماری باید امکان:

  • حضور هم‌زمان تیم‌های عملیاتی
  • تعویض تجهیزات در حین سرویس‌دهی
  • کنترل تردد بدون توقف سیستم‌ها

را فراهم کند.

۴. مسیرهای دسترسی (Access Paths)

یکی از مهم‌ترین بخش‌های طراحی معماری، تفکیک مسیرهای دسترسی است.
استاندارد BICSI 002 مسیرها را به چند دسته اصلی تقسیم می‌کند:

  • مسیر دسترسی کارکنان عملیاتی
  • مسیر دسترسی پیمانکاران و سرویس‌دهندگان
  • مسیر حمل تجهیزات و رک‌ها
  • مسیرهای اضطراری و تخلیه

عدم تفکیک صحیح این مسیرها می‌تواند منجر به:

  • افزایش ریسک امنیتی
  • تداخل عملیات نگهداری با سرویس‌دهی
  • نقض الزامات ایمنی و HSE

۵. فضاهای اصلی و پشتیبان دیتاسنتر

استاندارد BICSI، دیتاسنتر را صرفاً به سالن رک‌ها محدود نمی‌داند.
بلکه مجموعه‌ای از فضاهای مکمل را الزامی می‌داند:

  • Computer Room / White Space
  • Electrical Rooms
  • Mechanical Rooms
  • Network Rooms
  • Storage & Staging Areas
  • Security & Control Rooms

هر یک از این فضاها باید از نظر:
ابعاد، دسترسی، ایمنی حریق و سطح امنیت
به‌صورت مستقل طراحی شوند.

۶. ملاحظات اجرایی و ساخت

۶-۱. کف، دیوار و سقف

استاندارد تأکید می‌کند که متریال‌های معماری باید:

  • غیرقابل اشتعال یا دارای Fire Rating مشخص باشند
  • گردوغبار تولید نکنند
  • در برابر لرزش و بارهای دینامیکی مقاوم باشند

۶-۲. درزگیری و کنترل نفوذ

تمامی نفوذها (کابل، لوله، کانال هوا) باید:

  • درزگیری شده
  • دارای مقاومت حریق
  • قابل بازرسی و نگهداری باشند

۶-۳. کف کاذب

در صورت استفاده از کف کاذب، طراحی آن باید:

  • تحمل وزن رک‌های پرظرفیت را داشته باشد
  • مسیر توزیع هوا را مختل نکند
  • امکان دسترسی ایمن برای تعمیرات فراهم کند

۷. ارتباط طراحی معماری با توسعه‌پذیری آینده

یکی از اصول کلیدی BICSI 002، طراحی با نگاه آینده‌نگر است.
معماری دیتاسنتر باید امکان:

  • افزایش ظرفیت رک‌ها
  • افزودن تجهیزات جدید
  • تغییر توپولوژی فضاها

را بدون بازسازی اساسی فراهم کند.
این موضوع مستقیماً بر کاهش هزینه‌های سرمایه‌ای (CapEx)
و عملیاتی (OpEx) اثر می‌گذارد.

جمع‌بندی

بخش Architectural Design در استاندارد BICSI 002-2024،
چارچوبی دقیق برای طراحی معماری دیتاسنتر ارائه می‌دهد که
هدف آن، ایجاد زیرساختی ایمن، قابل اطمینان، توسعه‌پذیر و پایدار است.

درک صحیح این بخش، پیش‌نیاز طراحی موفق تمامی لایه‌های بعدی دیتاسنتر است
و نادیده گرفتن آن می‌تواند ریسک‌های فنی و اقتصادی جبران‌ناپذیری ایجاد کند.

📚 شرح این بخش از استاندارد در

وب‌سایت Uptime Podcast

و نسخه صوتی آن در پلتفرم‌های پادکست منتشر شده است.

👤 تهیه و ارائه شرح استاندارد: وحید یوسف‌خانی